Szlak Stanisława Wyspiańskiego (PL)
Stanisław Wyspiański przez całe życie tworzył portrety i autoportrety – część z nich powstała na zamówienie, inne na użytek własny. Jego prace wyróżniały się przedstawianiem modeli w intymny, swobodny sposób, często w momentach zadumy lub snu. Wyjątkowe miejsce w twórczości artysty zajmowały portrety jego dzieci.
Artysta urodził się w Krakowie przy ulicy Krupniczej, w domu należącym do rodziny jego matki, Marii z Rogowskich. Po śmierci matki, 7 letni Stanisław zamieszkał z ojcem Franciszkiem i rodziną jego ciotki, Joanny Stankiewicz.
Stanisław Wyspiański swoje życie rodzinne związał z Kraków oraz okolicznymi miejscowościami, takimi jak Świątniki, Węgrzce i Bronowice. Lokalny krajobraz oraz charakterystyczna dla regionu przyroda — zwłaszcza polne kwiaty — były ważnym źródłem inspiracji dla jego twórczości i często pojawiały się w polichromiach, witrażach oraz rysunkach artysty.
Wyspiański ożenił się z pochodzącą spod Krakowa Teodorą Teofilą Pytko, służącą, która wychowywała nieślubnego syna Teodora — później przez niego adoptowanego. Życie rodzinne małżonków wzbudzało zainteresowanie i wywoływało liczne komentarze w konserwatywnym środowisku Krakowa. Jeszcze przed ślubem para doczekała się dwojga dzieci: Heleny i Mieczysława, natomiast po zawarciu małżeństwa urodził się najmłodszy syn, Stanisław. Życiorys Wyspiańskiego wpisywał się w popularną w okresie Młodej Polski fascynację kulturą chłopską, określaną mianem „chłopomanii”, której uległo jeszcze kilku artystów doby Młodej Polski, między innymi Lucjan Rydel. To właśnie jego wesele stało się inspiracją dla powstania najsłynniejszego dramatu Wyspiańskiego — Wesele.
Miejsce narodzin Wyspiańskiego, który przyszedł tu na świat 15 stycznia 1869 roku. Parterowy wówczas dom, z niewielkim pięterkiem pośrodku, należał do rodziny matki artysty, Marii z Rogowskich, która poślubiła Franciszka Wyspiańskiego, młodego rzeźbiarza wynajmującego tam pracownię. W 1873 roku posesję sprzedano Joannie Szujskiej, żonie Józefa Szujskiego, historyka i profesora UJ, a Wyspiańscy przenieśli się na ulicę Kanoniczą. Szujscy zlecili przebudowę domu, w wyniku której uzyskał on obecny kształt. Posiadłość została jednak zaniedbana przez kolejnych właścicieli.
W 1932 roku nabył ją dla siebie i swojej rodziny Józef Mehoffer, przyjaciel Wyspiańskiego z czasów szkolnych, wtedy uznany już artysta oraz rektor Akademii Sztuk Pięknych. W odnowionych wnętrzach państwo Mehofferowie prowadzili salon artystyczny. W 1986 roku dom przekazano Muzeum Narodowemu w Krakowie. Obecnie dom Mehoffera, otoczony zrekonstruowanym ogrodem, mieści muzeum biograficzne artysty, stanowiące oddział Muzeum Narodowego w Krakowie
Muzeum Narodowe w Krakowie posiada największą na świecie i najcenniejszą kolekcję dzieł genialnego twórcy, nazywanego Czwartym Wieszczem. W jej skład wchodzą dzieła malarskie Wyspiańskiego, szkice, projekty oraz wyroby rzemiosła artystycznego wykonane według jego autorskich projektów. Ten wspaniały zbiór, liczący przeszło 1100 obiektów, dopełniają pamiątki osobiste, księgozbiór prywatny artysty oraz archiwalia – rękopisy i fotografie.
Wystawa poświęcona osobie i twóczości Stanisława Wyspiańskiego jest tylko po części wystawą stałą – ze względów konserwatorskich, delikatne prace artysty, przede wszystkim wykonane w technice pastelu, prezentowane są w kilkumiesięcznych cyklach i wymieniane. Każda z tych zmian jest okazją do spojrzenia na tę twórczość od nowa.
Stanisław Wyspiański zaprojektował wystrój mieszkania Tadeusza Boya-Żeleńskiego, lekarza, przyszłego literata, krytyka i tłumacza, który wynajął je wraz z żoną Zofią. Artysta rozpoczął prace pod nieobecność Żeleńskich, będących w podróży poślubnej w Paryżu. Projekty Wyspiańskiego mocno odbiegały od ówczesnych sposobów urządzania mieszkań: wnętrze było surowe, kolory ścian intensywne, a jasne, proste meble nawiązywały do wzornictwa ludowego. Wystrój tworzył kompozycyjną całość, począwszy od kolorów ścian, obić i tkanin z roślinnymi motywami, po układ mebli, których jednakże nie dało się przestawiać i które, chociaż oryginalne i piękne, nie uwzględniały potrzeb użytkowników – były bezlitośnie niewygodne, jak wspominał Tadeusz Boy-Żeleński. Obecnie część zaprojektowanych przez artystę mebli Żeleńskich
znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie i jest eksponowanych na wystawie Przedmioty w MNK Szołayscy.
Teatr Miejski, obecnie imienia Juliusza Słowackiego, otwarty w 1893 roku, był miejscem spełnienia teatralnej
twórczości Wyspiańskiego. Wystawiono tutaj dużą część dzieł artysty, a jego dokonania w dziedzinie adaptacji teatralnych zyskały miano reformy polskiej scenografii. Pierwsza praca artystyczna Wyspiańskiego związana z Teatrem Miejskim to projekt kurtyny, stworzony na konkurs w 1892 roku. Konkursu artysta nie wygrał – kurtynę zaprojektował Henryk Siemiradzki.
16 marca 1901 roku na scenie Teatru Miejskiego odbyła się premiera Wesela, która wzbudziła w Krakowie wiele kontrowersji. W tym samym roku Wyspiański opracował bezprecedensową inscenizację Dziadów Adama Mickiewicza, łącząc wszystkie ich części w jedną całość i na wiele lat wpływając na sceniczne interpretacje tego dramatu. Dwa lata później zrealizował swoją sztukę Bolesław Śmiały, do której zaprojektował również dekoracje, kostiumy i rekwizyty.
Chcesz więcej? Zapraszamy do skorzystania z mapki „Kraków Wyspiańskiego”. W trakcie wystawy „Wyspiański” w 2017 roku opublikowaliśmy mapę szlaku. Są na niej miejsca, gdzie do dzisiaj można oglądać zrealizowane projekty artysty, miejsca istotne w jego prywatnej biografii i te, w których współcześnie kultywuje się pamięć po nim.
Kup bilety online i odwiedź nasze oddziały, gdzie znajdziesz wszystkie najciekawsze eksponaty
Zobacz najważniejsze dzieła, poznaj życie i twórczość artystów, daj się zaprosić do galerii i oddziałów Muzeum Narodowego w Krakowie.
Na ścieżce „Muzeum w muzeum” poznasz pamiątki przeszłości i doświadczysz małej podróży w czasie. Tutaj znaczenie ma nie tylko zawartość gablot, ale i ekspozycja – oryginalne, zrewitalizowane sprzęty wystawiennicze, ich otoczenie i aura dawnego kolekcjonerstwa.
Stanisław Wyspiański przez całe życie tworzył portrety i autoportrety – część z nich powstała na zamówienie, inne na użytek własny. Cechuje je ukazywanie portretowanych w osobistym, nieformalnym ujęciu, w chwilach zamyślenia lub snu. Szczególnymi modelami artysty były jego dzieci.
