Muzeum Narodowe w Krakowie zostało powołane uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 7 października 1879 roku. Jego powstanie wiązało się z otwarciem dla publiczności świeżo odnowionego budynku Sukiennic – dawnych kramów kupieckich na Rynku Głównym. Sprawą żyło galicyjskie mieszczaństwo, społecznicy, profesorowie, kolekcjonerzy i mecenaski artystów. Uroczystości związane z tym wydarzeniem uświetnił dar Henryka Siemiradzkiego – monumentalny obraz Pochodnie Nerona, zwany też Świecznikami Chrześcijaństwa. Dzieło to, wpisane do inwentarza pod numerem pierwszym, miało stanowić zaczątek znakomitej kolekcji. Za przykładem Siemiradzkiego na ręce Komisji ds. powołania Muzeum Narodowego swoje prace przekazali między innymi Tadeusz Ajdukiewicz (autor Portretu Heleny Modrzejewskiej), Juliusz Kossak, Hipolit Lipiński, Leopold Löffler, Władysław Łuszczkiewicz, Aleksander Mroczkowski, Kazimierz Pochwalski, Witold Pruszkowski. Malarstwo XIX i XX wieku stanowi dużą i ważną część zbiorów tej instytucji, gromadzonych od momentu jej powołania. Dzięki darom i zakupom od żyjących artystów kolekcja od początku zawierała przykłady aktualnej sztuki. Na przestrzeni ponad 140 lat działalności Muzeum przeszło wiele zmian organizacyjnych – założone w społecznym zrywie w drugiej połowie XIX wieku jako jednostka samorządu miejskiego, dziś ma status narodowej instytucji kultury.
Zbiory MNK powiększyły się znacząco w pierwszej połowie XX wieku, dzięki hojności kolekcjonerów, w tym Feliksa Mangghi-Jasieńskiego i Erazma Barącza, którzy przekazali wiele dzieł grafiki, malarstwa oraz rzeźby Młodej Polski. Dzięki zapisom pasjonatów takich jak Emeryk Hutten-Czapski, Muzeum posiada unikalne, specjalistyczne zespoły dawnych numizmatów i starodruków, militariów i rzemiosła artystycznego. Istotną część zbiorów stanowi budowana na bieżąco kolekcja sztuki współczesnej, z czasem poszerzana o obiekty związane z historią najnowszej architektury i dizajnu. Sztandarowymi artystami są twórcy z przełomu XIX i XX wieku: Anna Bilińska-Bohdanowicz, Józef Chełmoński, Julian Fałat, Jan Matejko, Władysław Podkowiński i wielu innych. Przyjmowane do zbiorów i prezentowane w galeriach MNK dzieła kolejnych pokoleń wybitnych twórców tworzą kanon historii sztuki polskiej. W obręb kolekcji wchodzą oryginalne zbiory pamiątek po ważnych artystach XIX i XX wieku, stanowiące trzon wystaw biograficznych w Domu Jana Matejki, Domu Józefa Mehoffera, Muzeum Stanisława Wyspiańskiego oraz willi „Atma” Karola Szymanowskiego.
Jedynym w swoim rodzaju zespołem, mającym kluczowe znaczenie dla polskiego muzealnictwa, są Zbiory Książąt Czartoryskich eksponowane w pałacu i arsenale, fragmencie historycznych murów miejskich. To również miejsce, gdzie można oglądać najcenniejsze w Polsce dzieła sztuki europejskiej: Damę z gronostajem Leonarda da Vinci i Pejzaż z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta van Rijn.
Obowiązki dyrektora Muzeum Narodowego w Krakowie pełnili: Władysław Łuszczkiewicz (1883–1900), Teodor Nieczuja-Ziemięcki (1900), Feliks Kopera (1901–1939), Tadeusz Dobrowolski (1950–1956), Adam Bochnak (1957–1962), Jerzy Banach (1963–1974), Tadeusz Chruścicki (1974–1985 i 1989–2000), Jadwiga Bezwińska (1985–1986), Kazimierz Nowacki (1986–1989), Zofia Gołubiew (2000–2015), Andrzej Betlej (2016–2019), a od 2020 roku funkcję tę sprawuje Andrzej Szczerski. W MNK pracowali i pracowały: Zofia Alber, Helena Blum, Zbigniew Bocheński, Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska, Julian Pagaczewski, Marek Rostworowski, Tadeusz Szydłowski, Zdzisław Żygulski jun. i inni – osoby, którym zawdzięczamy liczne wystawy i książki poświęcone polskiej sztuce.
Muzeum Narodowe w Krakowie było miejscem wystaw stanowiących jakość samą w sobie, zapamiętanych przez widzów i krytykę, istotnych dla badań historyków sztuki, pod wieloma względami pionierskich. Do takich wydarzeń należy na pewno „Polaków portret własny”, monumentalna ekspozycja przygotowana według scenariusza Marka Rostworowskiego.
Istotnym wkładem muzealników i muzealniczek z Muzeum Narodowego w Krakowie w stan badań nad polską sztuką są liczne publikacje towarzyszące przygotowywanym przez nich wystawom monograficznym i tematycznym, prezentującym dorobek najważniejszych artystów. W ciągu ostatnich dziesięcioleci takiego opracowania doczekała się twórczość między innymi Olgi Boznańskiej, Wojciecha Fangora, Aleksandra i Maksymiliana Gierymskich, Maurycego Gottlieba, Gustawa Gwozdeckiego, Jana Hrynkowskiego, Jana Matejki, Józefa Mehoffera, Witolda Pruszkowskiego, Ferdynanda Ruszczyca, Kazimierza Sichulskiego, Leona Wyczółkowskiego, Andrzeja Wróblewskiego, Franciszka i Stanisława Wyspiańskich i innych. Powracającym, cieszącym się popularnością tematem wystaw w MNK jest grafika japońska, zajmująca w kolekcji znaczące miejsce dzięki włączeniu do niej zbiorów Feliksa Jasieńskiego, Erazma Barącza i Jadwigi Mehofferowej.
Działy naukowe MNK to kilkanaście pracowni kustoszy i kustoszek oraz jedenaście laboratoriów konserwacji zabytków, specjalizujących się w opiece nad obiektami wykonanymi w zróżnicowanych technikach i materiałach. Prace badawcze prowadzone przez zespół Muzeum Narodowego w Krakowie dotyczą twórczości oraz życiorysów artystów i artystek. Istotnym zadaniem jest katalogowanie nieopracowanych dotąd obiektów, między innymi licznych przykładów rzemiosła artystycznego i militariów, tworzących jedną z najbardziej kompletnych kolekcji w Polsce. Oprócz badań nad pochodzeniem i historią ważną rolę odgrywają analizy, pomiary, dokumentacja techniczna, konserwacja i prewencja konserwatorska.
