Liczba i różnorodność eksponatów, w tym liczne przykłady wyjątkowo cennych i rzadkich zabytków stawiają zbiór Działu Rzemiosła Artystycznego, Kultury Materialnej i Militariów Muzeum Narodowego w Krakowie w pierwszym rzędzie najbardziej znaczących kolekcji rzemiosła artystycznego w Polsce. Zgromadzone obiekty pochodzą ze wszystkich epok historycznych – od starożytności po czasy współczesne. Znajdują się tu zarówno zabytki z terenów Polski w jej zmieniających się historycznych granicach, przykłady sztuki europejskiej jak również przedmioty z Bliskiego i Środkowego Wschodu. Wśród zabytków obcych wiele związanych jest z polską historią. Kolekcja rzemiosła artystycznego w Muzeum Narodowym w Krakowie kształtowana była głównie w oparciu o dary ofiarowywane przez znanych kolekcjonerów oraz skromnych zbieraczy. Całość znakomicie ilustruje zasadniczą linię rozwojową rodzimej kultury materialnej. Ogromny zbiór został podzielony na kilka kolekcji z odpowiednimi poddziałami. Są to:
Zbiory złotnictwa, gemmogliptyki, mebli, szkła, w tym malarstwa na szkle, zegarów, instrumentów precyzyjnych i pomiarowych należą do najważniejszych w Polsce. Ekspozycja zabytków złotnictwa to wybór niezwykle zróżnicowany, złożony z zespołów sreber korpusowych (religijnych i świeckich, w tym judaików), sztućców, przedmiotów zdobionych emalią, biżuterii i akcesoriów ubioru. W skład liczącego 3300 eksponatów zbioru gemmogliptyki wchodzą pieczęcie cylindryczne, skarabeusze, gemmy magiczne oraz greckie i rzymskie intaglia i kamee. Prezentowane unikatowe zespoły różnego rodzaju mebli polskich i obcych pochodzą z okresu od XV do końca XX wieku. Warta szczególnej uwagi jest kolekcja małych form meblarskich powstałych w wiekach XVII i XVIII. Zbiory szkła obejmują zabytki od czasów Cesarstwa Rzymskiego po współczesne realizacje artystyczne z początków XXI wieku. Wśród nich wyjątkową pozycję w zajmują: pochodzący z okresu od XIII do XV wieku korpus witraży – depozyt z kościoła oo. Dominikanów pw. św. Trójcy w Krakowie oraz zespół polskich szkieł barokowych z XVIII wieku. W posiadaniu Działu znajdują się wszystkie typy zegarów mechanicznych m.in. różne rodzaje zegarów stołowych, ściennych, kominkowych i szafkowych, wykonane w czasie od XVII do połowy XX wieku. To najbogatsza i najbardziej reprezentatywna kolekcja w Polsce.
Kolekcja tkanin i ubiorów liczy 25 tysięcy obiektów. Na ekspozycję składają się stroje i akcesoria mody, paramenty liturgiczne, tkaniny odzieżowe i obiciowe oraz tkaniny służące dekoracji wnętrz. Prezentowane ubiory świeckie wraz z akcesoriami ilustrują przemiany w modzie od XVIII wieku po czasy współczesne. Chlubą kolekcji są rzadkie ubiory kontuszowe wraz z pasami, datowane na czasy od XVII do XIX wieku. Ważną część zbiorów stanowi bogata kolekcja tkanin i ubiorów żydowskich. W grupie tkanin odzieżowych i obiciowych najliczniej reprezentowane są jedwabne tkaniny włoskie, francuskie, perskie i tureckie oraz aksamity florenckie z XV i XVII wieku. Wśród tkanin dekoracyjnych na szczególną uwagę zasługuje duży zbiór kobierców: perskich, tureckich, turkmeńskich, kaukaskich i polskich.
Kolekcja ceramiki to ponad 11.000 zabytków, poczynając od romańskich płytek posadzkowych i naczyń średniowiecznych, po prace autorstwa krakowskich artystów-ceramików wykonane na początku XXI wieku. Zbiór gromadzi ceramikę europejską z wielu ośrodków artystycznych, wykonaną z różnych materiałów ceramicznych, z porcelaną i fajansem na czele. Są to zarówno wyroby pochodzące z manufaktur i fabryk, jak i unikatowe realizacje autorskie. W kolekcji znajduje się także duży zespół kafli piecowych oraz wyroby dawnego garncarstwa ludowego.
Unikatowa w polskim muzealnictwie jest kolekcja metali, variów, zabytków wykonanych z materiałów organicznych, tworzyw sztucznych oraz zestaw pomocy naukowych. Zbiór metali gromadzi zabytki wykonane z metali nieszlachetnych i ich stopów, połączonych niekiedy z innymi materiałami. Varia to aktualnie ponad 5000 zabytków. Podstawę zbioru tworzą pamiątki po wybitnych Polakach (głównie przedmioty osobiste) oraz zabytki upamiętniające ważne wydarzenia historyczne takie jak powstania narodowe, a także uroczyste obchody rocznicowe. Zespół zabytków wykonanych z materiałów organicznych obejmuje przedmioty zrobione z kości, skóry, rogu, szylkretu, różnych rodzajów drewna, roślin i wosku. Zbiór pomocy naukowych, liczący obecnie blisko 8000 zabytków niemal w całości pochodzi ze spuścizny zlikwidowanego w 1950 roku Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Zbiór ten najpełniej odzwierciedla dydaktyczne założenia kolekcji tej placówki, w którym oprócz gotowych wyrobów gromadzono także próbki różnych materiałów stosowanych do ich wykonania, dokumentując poszczególne fazy ich obróbki.
Wyjątkowe miejsce wśród kolekcji Działu zajmują militaria. Zbiór obejmuje różne dziedziny bronioznawstwa i liczący obecnie 11 tysięcy eksponatów. Najcenniejszy zespół zabytków stanowi broń używana od połowy XVI do końca XIX stulecia. Znajdują się tu przykłady bogato zdobionych egzemplarzy zbroi, broni białej i palnej jak również zwykła broń użytkowa. Cenną część tego zbioru stanowią zbroje husarskie z drugiej połowy XVII stulecia. Muzeum posiada sporą kolekcję szabli, poczynając od najstarszych, węgiersko-polskich, aż do typowo polskie. Inne przykłady broni białej to szpady z Włoch, Niemiec, Francji i Polski. Broń palna reprezentowana jest przez najstarsze przykłady szesnastowiecznego rusznikarstwa europejskiego, po cenne dzieła niemieckich, francuskich i polskich rusznikarzy pracujących w wiekach następnych. Broń myśliwska to ciekawe okazy tasaków, kordelasów, herbowych bandolierów, ładownic, a przede wszystkim strzelb cieszynek, interesujących ze względu na ciekawą konstrukcję i piękne zdobienia. Ważną część kolekcji stanowią mundury. Wśród nich te pochodzące z czasów walk o niepodległość Polski – od insurekcji kościuszkowskiej, poprzez powstanie listopadowe i styczniowe aż po rok 1918. Zbiór falerystyki obejmuje najważniejsze polskie odznaczenia w ich rozwoju historycznym, a także olbrzymią liczbę odznaczeń dwudziestowiecznych o charakterze wojskowym, cywilnym i pamiątkowym.
Na szczególną uwagę zasługuje – jeden z najlepszych na świecie – zbiór broni tureckiej i perskiej, obejmujący wszelkiego rodzaju zbroje lustrzane, kolczugi, rogate szyszaki, szable o głowniach damasceńskich, noże i tarcze.
Kierownik: Alicja Kilijańska
akilijanska@mnk.pl
Zapoczątkowana pierwszymi darami w końcu XIX wieku, a prowadzony przez takich znawców tematu jak prof. Zbigniew Bocheński, dr Stanisław Kobielski czy dr Irena Grabowska, kolekcja militariów rozrosła się do około 11 tysięcy eksponatów obejmujących różne dziedziny bronioznawstwa. Gromadzi obecnie wiele cennych pamiątek narodowych i światowych, będących świadectwami nie tylko słynnych bitew odbytych przez Polaków, ale stanowiących także pamiątki po znanych dowódcach: Stanisławie Jabłonowskim, Stefanie Czarnieckim, Józefie Piłsudskim i wielu innych. Uzupełniany dzięki darom znanych kolekcjonerów i wielu pojedynczych osób, a także, choć w mniejszym stopniu, dzięki depozytariuszom (m.in. Uniwersytet Jagielloński, Instytut gen. Sikorskiego w Londynie) i bieżącym zakupom, posiada wiele cennych eksponatów najwyższej światowej klasy.
Najpiękniejszy zespół zabytków stanowi broń używana od połowy XVI do końca XIX stulecia. Nie brak tu zwykłej broni użytkowej, jak i prawdziwych dzieł sztuki – bogato inkrustowanych, złoconych, trawionych, różnego rodzaju zbroi, broni białej i palnej.
Cenną część zbioru stanowią zbroje husarskie z drugiej połowy XVII stulecia, do dziś budzące zainteresowanie na całym świecie. Wspomnieć należy o szablach, których krakowskie Muzeum posiada sporą kolekcję, poczynając od najstarszych, węgiersko-polskich, rozpowszechnionych w naszym kraju za czasów Stefana Batorego, aż do typowo polskich, które ewoluowały przez dwa stulecia i miały znaczny wpływ na rozwój szabel europejskich. Są wśród nich okazy pięknie zdobione przez wytrawnych mistrzów ormiańskich, jak i posiadające, dzięki inskrypcjom na głowniach, charakter pamiątkowy lub dewocyjny. Całości dopełniają insygnia władzy wojskowej: wysadzane drogimi kamieniami złocone buzdygany oraz, będący unikatem w skali światowej, osadzony na długim, pięciometrowym drzewcu znak hetmański należący niegdyś do rodu Lubomirskich z Wiśnicza. Na szczególną uwagę zasługuje zbroja-karacena po Stanisławie Jabłonowskim, hetmanie wielkim koronnym, uczestniku bitew pod Chocimiem i Wiedniem. Licznie reprezentowana jest broń biała w postaci szpad z Włoch, Niemiec i Francji, a w Polsce rozpowszechniona na dworze saskich elektorów – Augustów II i III.
Broń palną możemy podziwiać począwszy od najstarszych okazów szesnastowiecznych, poprzez rzadkie i cenne dzieła niemieckich, francuskich i polskich rusznikarzy tworzących w wiekach następnych. Nie brak wyrobów sygnowanych nazwiskami najwyższej klasy rzemieślników: Andrzeja Kownackiego, Eligiusza Colette’a, Szomańskiego z Tulczyna, Ignacego Höfelmajera. Znajdziemy tu zabytki zaskakujące budową i konstrukcją, a nawet wywołujące niekiedy lekki uśmiech na twarzy: kombinowane z bronią palną topory i maczugi, strzelające laski czy robiące wrażenie olbrzymie kilkulufowe muszkiety.
Broń myśliwską, ulubioną przez naszych przodków, reprezentują ciekawe okazy tasaków, kordelasów, herbowych bandolierów, ładownic, a przede wszystkim strzelby cieszynki, interesujące ze względu na piękne zdobienie i ciekawą konstrukcję, odróżniającą je od innych okazów broni palnej.
Ważny element kolekcji stanowią mundury. Wśród nich są te pochodzące z czasów dramatycznych walk o niepodległość – od insurekcji kościuszkowskiej, poprzez powstanie listopadowe i styczniowe aż po rok 1918, a stanowiące pamiątki po wielu znanych dowódcach: Benedykcie Kołyszce, Franciszku Paszkowskim, Henryku Dembińskim, a nade wszystko – po Józefie Piłsudskim. W zbiorach odnaleźć można także mundury urzędnicze oraz mundury i elementy mundurowe używane w innych krajach europejskich. Na osobną uwagę zasługuje zbiór falerystyki obejmujący najważniejsze polskie odznaczenia – Ordery Orła Białego, Św. Stanisława, Virtuti Militari, a także olbrzymią liczbę odznaczeń dwudziestowiecznych o charakterze wojskowym, cywilnym i pamiątkowym.
Na szczególną uwagę zasługuje najcenniejszy w Polsce i jeden z najlepszych na świecie, zbiór broni tureckiej i perskiej, obejmujący wszelkiego rodzaju lustrzane zbroje, kolczugi, rogate szyszaki, szable o głowniach damasceńskich, noże i tarcze. Zbiór prezentowany jest we fragmentach na wystawach w Polsce i na świecie. Obok niego na wspomnienie zasługują okazy broni afrykańskiej.
Znaczną część zbiorów Militariów można oglądać w stałej Galerii „Broń i Barwa w Polsce” w Gmachu Głównym Muzeum.
Opracowanie: Michał Dziewulski
Kurator kolekcji Militariów: Michał Dziewulski
mdziewulski@mnk.pl
W kolekcji tkanin i ubiorów jest przechowywanych ponad 25 tysięcy zabytków. Zbiór tworzą tkaniny odzieżowe i obiciowe, tkaniny służące dekoracji wnętrz, paramenty liturgiczne oraz ubiory i akcesoria mody.
Tkaniny odzieżowe i obiciowe
W grupie tkanin odzieżowych i obiciowych najliczniej reprezentowane są jedwabne tkaniny włoskie, francuskie, perskie i tureckie. Na wyróżnienie zasługują tkaniny złotolite wykonywane w Persji w czasach szacha Abbasa I Wielkiego (1588 – 1629), aksamity florenckie z XV i XVII wieku oraz wzorzyste jedwabie produkowane w manufakturach w Lyonie od końca XVII wieku. Najstarszą część kolekcji stanowi cenny zespół tkanin koptyjskich, datowanych na okres między wiekiem IV i IX.
Tkaniny dekoracyjne
Wśród tkanin dekoracyjnych na szczególne wyróżnienie zasługuje duża kolekcja kobierców: perskich, tureckich, turkmeńskich, kaukaskich i polskich. Najcenniejszym zabytkiem jest monumentalny kobierzec turecki wykonany pod koniec wieku XVI w sułtańskich warsztatach w Kairze, ozdobiony motywami chintamani. Przepięknym przykładem perskiej sztuki kobierniczej jest kobierzec ogrodowy z okresu około 1700 roku.
Na uwagę zasługują również dwa siedemnastowieczne tureckie namioty, zdobione techniką aplikacji. Jeden z nich został podobno zdobyty w bitwie pod Żurawnem w 1676 roku, w czasie wojny polsko – tureckiej (1672-1676).
W zbiorach znajdują się też makaty jedwabne wykonane w manufakturze w Buczaczu, makaty tureckie i perskie oraz uszyte z tkanin francuskich i rosyjskich. Na szczególną uwagę zasługuje seria haftowanych opon wykonanych w Polsce w wieku XVIII.
Mamy także bogatą kolekcję polskich kilimów datowanych od końca wieku XVIII do okresu Art Deco, w tym kilka projektowanych przez znanych polskich artystów w okresie secesji oraz wykonanych w Warsztatach Krakowskich w latach 1913-1926.
Ubiory i akcesoria mody
Kolekcja ubiorów świeckich ilustruje przemiany w modzie od XVIII wieku po czasy niemal współczesne. Uzupełniają ją akcesoria mody: wachlarze, parasolki, nakrycia głowy, szpile do kapeluszy, szale i mantylki koronkowe. Wśród akcesoriów mody kobiecej na uwagę zasługuje kolekcja szali kaszmirowych. W zbiorach są również przechowywane ubiory kontuszowe od XVII do XIX wieku. Bardzo cennym zespołem są pasy kontuszowe pochodzące z wielu manufaktur polskich, perskich, tureckich, francuskich i rosyjskich.
Kostiumologiczna część kolekcji jest na bieżąco uzupełniana przez zakupy i dary historycznych ubiorów i akcesoriów mody, również z ostatnich 50. lat.
Ważną część zbiorów stanowi bogata kolekcja tkanin i ubiorów żydowskich.
Paramenty liturgiczne
Zespół paramentów liturgicznych jest bardzo różnorodny i składa się z zabytków uszytych z wzorzystych tkanin jedwabnych, zdobionych haftem, wykonanych w technice tapiserii czy sporządzonych z kurdybanu, z okresu od XV do XX wieku. Wśród najcenniejszych należy wymienić gotyckie ornaty z haftowanymi pretekstami, osiemnastowieczny ornat wykonany techniką tapiserii w Bieździatce k. Krosna i barokową kapę z tkaniny perskiej.
Opracowanie: Joanna Regina Kowalska
Kurator kolekcji tkanin i ubiorów: Joanna Regina Kowalska
e-mail: jkowalska@mnk.pl
Ceramika to jedna z największych kolekcji tworzących Dział Rzemiosła Artystycznego, Kultury Materialnej i Militariów, licząca ponad 11 tys. zabytków, poczynając od romańskich płytek posadzkowych i średniowiecznych naczyń po prace autorstwa krakowskich artystów-ceramików wykonane na początku XXI wieku.
Poddział gromadzi ceramikę europejską, posiada obiekty wykonane w wielu krajach z rozmaitych materiałów ceramicznych, z porcelaną i fajansem na czele. Zbieramy zarówno wyroby fabryczne, jak i unikatowe, autorskie. W naszej kolekcji znajduje się także duży zespół kafli piecowych oraz przykłady dawnego garncarstwa ludowego.
Ponad 800 zabytków można zobaczyć na stałej ekspozycji w Galerii Rzemiosła Artystycznego, ceramika jest również często prezentowana podczas organizowanych przez Muzeum Narodowe wystaw czasowych, a poszczególne fragmenty kolekcji są sukcesywnie opracowywane w formie katalogów zbiorów.
Kolekcja to efekt darów wielu osób i instytucji, a także zakupów dokonywanych zarówno przez Muzeum Narodowe, jak i przez Muzeum Techniczno-Przemysłowe, którego kolekcje zostały przyłączone do zbiorów narodowych w 1950 roku. Oba zbiory znakomicie się wzajemnie uzupełniły, a dzięki ich połączeniu powstała jedna z najbogatszych, najcenniejszych i najbardziej różnorodnych kolekcji ceramiki w Polsce.
Opracowanie: dr Bożena Kostuch
Kurator kolekcji Ceramiki: drBożena Kostuch
bkostuch@mnk.pl
Metale
Poddział Metale gromadzi zabytki wykonane z metali i ich stopów, połączonych niekiedy z innymi materiałami. Jest to z pewnością jeden z większych zbiorów tego rodzaju w Polsce, choć o nierównym poziomie artystycznym. Aktualnie zbiór liczy ponad 4300 obiektów, a znajdują się w nim przedmioty pochodzące zarówno z wykopalisk archeologicznych, jak i wykonane niemalże współcześnie, w przeważającej części z Polski oraz Europy; nieliczną grupę stanowią dzieła powstałe na Bliskim Wschodzie i w innych częściach świata. Jego znaczącą część stanowią dzieła konwisarskie, tj. przedmioty wykonane z cyny – naczynia stołowe i cechowe, paramenty liturgiczne i inne. Kolejną interesującą grupą zabytków są dzieła ludwisarskie, czyli zabytki odlewane z miedzi, mosiądzu i brązu; w większości są to dzwony kościelne, moździerze kuchenne i apteczne. Następnymi, godnymi wzmianki zespołami są zabytki z zakresu kotlarstwa (naczynia kute z miedzi), jak i ślusarstwa i kowalstwa, m.in. żelazne okucia i zamki drzwiowe, antaby, kłódki, skrzynie skarbcowe z wieloryglowymi zamkami. Warto wspomnieć ponadto unikatowy zbiór przedmiotów wykonanych przez uczestników kursów kucia metali na zimno, prowadzonych pod kierunkiem artystycznym Kazimierza Młodzianowskiego w warsztatach Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Ponadto zbiór obejmuje także szereg drobnych przedmiotów, m. in. naczynia, narzędzia, kałamarze, statuetki, ramki itp.
Materiały Organiczne
Poddział Materiały Organiczne liczy ponad 2200 zabytków. Jak wskazuje nazwa poddziału, gromadzone są w nim przedmioty wykonane z materiałów pochodzenia organicznego, tj. kości, skóry, rogu, szylkretu, różnych rodzajów drewna, roślin, wosku itp. Obejmuje on różnorodne przedmioty reprezentujące dawną kulturę materialną życia codziennego – różnego rodzaju bibeloty, dewocjonalia, galanterię, elementy i akcesoria strojów – tabakierki, laski, fajki, torebki, portfele. Z cenniejszych zespołów należy wyróżnić zbiór drobnej plastyki, rzeźbionej w kości, w tym sygnowany przez W. Krügera portret Augusta II. (po 1720), oraz sygnowany przez A. Meugniota portret Woltera (1827), a także grupę figur Chrystusa z nowożytnych krucyfiksów. Kolejną interesującą grupą eksponatów stanowi zbiór skórzanych opraw na akta z XVI-XVIII wieku i opraw książkowych, pośród których warto wyróżnić te wykonane przez uczestników kursu introligatorskiego, prowadzonego pod kierunkiem Bonawentury Lenarta w warsztatach Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Godnym uwagi jest zbiór form cukierniczych, wśród których wyróżnić należy rzeźbione i sygnowane formy piernikowe z wizerunkami królowej Cecylii Renaty i Władysława IV (1640). Wspomnieć należy też niezbyt liczny, ale unikatowy zbiór ceroplastyki, tj. dzieł wykonanych z wosku, m. in. tzw. szopkę tyniecką, figurki jasełkowe oraz portrety różnych osobistości z końca XVIII i pocz. XIX wieku.
Pomoce Naukowe
Poddział Pomoce Naukowe, liczący obecnie blisko 8 tys. zabytków, niemal w całości pochodzi ze spuścizny zlikwidowanego w 1950 roku Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Zbiór ten najpełniej odzwierciedla dydaktyczne założenia kolekcji tego Muzeum, w którym oprócz gotowych wyrobów gromadzono także próbki różnych materiałów stosowanych do ich wykonania, ilustrując poszczególne fazy ich obróbki. Tak zatem w poddziale tym przechowywany jest zbiór próbek gliny i szkliw ceramicznych (w tym także modele przedstawiające poszczególne fazy wykonywania talerza), szkieł, skór, minerałów, papierów i in. tworzyw. Ponadto znajduje się tu zbiór naturalnych rogów i kości zwierzęcych oraz włókien roślinnych. Interesującą grupę stanowią szklane modele kamieni jubilerskich i ich szlifów – warto dodać, że zawiera ona również kopie najsłynniejszych kamieni klejnotowych. Należy wspomnieć także zespół gipsowych kopii przedmiotów antycznych, średniowiecznych, kamei i intaglio, medali itp. Wyszczególnione wyżej zespoły przedmiotów niejednokrotnie służą pomocą w dokładnym rozpoznawaniu materiałów, z których wykonane są inne zabytki i obiekty muzealne.
Varia
Zbiór Varia aktualnie liczy ponad 5 tys.zabytków. Jest to zbiór całkowicie unikatowy, którego podstawę tworzą atestowane pamiątki po wybitnych Polakach (głównie przedmioty osobiste) oraz zabytki upamiętniające ważne wydarzenia historyczne, a także uroczyste obchody ich rocznic. Większe grupy tworzą pamiątki po Adamie Mickiewiczu, Oldze Boznańskiej, Henryku Siemiradzkim, Tadeuszu Kościuszce oraz ostatnio włączone do zbioru pamiątki po Józefie Czapskim.
Istotną grupę tworzą pamiątki powstań narodowych, również tzw. “biżuteria żałobna”, wykonywana po upadku powstania styczniowego. Warto także wyróżnić interesujący zespół masoników, pochodzący głównie z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego – odznaki lóż masońskich oraz godności ich członków, części strojów obrzędowych, np. fartuszki i szarfy z klejnotami.
Poza wskazanymi zespołami pamiątek, w zbiorze znalazły się także tzw. “curiositety” oraz przedmioty, których przynależność do innych działów była problematyczna, ze względu na materiał użyty do ich wykonania.
Opracowanie: Monika Paś
Kurator kolekcji metali, materiałów organicznych, tworzy sztucznych, pomocy naukowych, variów – Monika Paś, mpas@mnk.pl
Złotnictwo
Kolekcja złotnictwa MNK to zbiór niezwykle zróżnicowany, złożony z zespołów sreber korpusowych, sztućców, przedmiotów zdobionych emalią, biżuterii i akcesoriów ubioru. Wśród sreber korpusowych wyróżnić można zespoły sreber służących do celów liturgicznych, w nim zabytek najcenniejszy tzw. czarę włocławską z 1. połowy X wieku. Druga część zespołu to srebra korpusowe z XVII-XVIII wieku o przeznaczeniu świeckim reprezentowane przez eksponaty pochodzące z terenu Rzeczypospolitej m. in. z Krakowa, Gdańska, Torunia, Lwowa, Wilna i Warszawy. Ośrodki europejskie reprezentowane w kolekcji to: Norymberga, Augsburg, Hamburg, Wrocław, a w przypadku zabytków z XIX wieku także Wiedeń i Petersburg. Wśród eksponatów z poddziału na uwagę zasługuje zespół judaików wykonanych ze srebra, są to m. in.: tarcze i korony na Torę, balsaminki i jady. Dzięki darczyńcom, m.in. Emerykowi Hutten-Czapskiemu, Muzeum posiada najlepszą kolekcję polskich łyżek z XVI i XVII wieku. Z akcesoriów ubioru wykonanych ze srebra i kamieni jubilerskich w zbiorach znajduje się bogaty zestaw polskich guzów oraz pasów metalowych wykonanych w okresie od XVII do XIX wieku. Dopełnieniem tej części kolekcji jest zbiór biżuterii m. in. pierścieni, brosz, bransolet i zegarków – głównie z XVIII i XIX wieku, w tym także unikalny zestaw biżuterii patriotycznej noszonej w celu wyrażenia postawy obywatelskiej i polskich uczuć narodowych wobec sytuacji zagrożenia ojczyzny lub żałoby narodowej. Złotnictwo reprezentują także, wykonane ze szlachetnych tworzyw pamiątki po wybitnych Polakach m.in. po Tadeuszu Kościuszce, księciu Józefie Poniatowskim, królu Stanisławie Auguście Poniatowskim.
Gemmy
Kolekcja gemmogliptyki licząca 3300 eksponatów jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w zbiorach działu. Główny trzon tego zasobu – 2500 obiektów, stanowi przekazana Muzeum w roku 1886 kolekcja Konstantego Schmidta-Ciążyńskiego. W skład zbioru wchodzą m. in. mezopotamskie pieczęcie cylindryczne, gemmy sassanidzkie, skarabeusze i skaraboidy, gemmy magiczne oraz greckie i rzymskie intaglia i kamee. Duża część zbioru to sygnowane gemmy, głównie intaglia z XVIII i XIX wieku z terenu Włoch, Francji i Anglii. Mniejsze kolekcje tworzące poddział to zespoły tłoków pieczętnych z polskimi i obcymi herbami szlacheckimi pochodzące ze zbiorów Mathiasa Bersohna i Emeryka Hutten-Czapskiego. W 1949 roku, wraz ze spuścizną po kolekcjonerze Leonie Kostce, Muzeum wzbogaciło się o kolejną różnorodną kolekcję gemm zawierającą zarówno zabytki starożytne, jaki przykłady gliptyki nowożytnej i XIX-wiecznej.
Meble
W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie znajdują się unikalne zespoły różnego rodzaju mebli polskich i obcych z okresu od XV do połowy XX wieku. Warta szczególnej uwagi jest kolekcja małych form meblarskich powstałych w XVII i XVIII wieku. Składają się na nią sepety, lady cechowe, kuferki, szkatułki i kasetki, zdobione technikami intarsji i inkrustacji. Na szczególne wyróżnienie zasługują kabinety z XVI wieku: hiszpański, tzw. wyprawowy i dwa rzeźbione, wykonane w Genui. Równie cenne są barokowe i późnobarokowe meble polskie z trenu Gdańska i tzw. meble Kolbuszowskie. Muzeum posiada także meble ze Śląska, Saksonii i Francji. W zestawie sprzętów z XIX wieku najliczniej reprezentowane są – zarówno polskie jak i wiedeńskie – meble empirowe i w stylu biedermeier. Do unikatowych należą meble z cechami stylu secesji, projektowane przez Stanisława Wyspiańskiego, a także Edwarda Trojanowskiego, Karola Maszkowskiego i Karola Tichego. W opisywanym poddziale znajduje się niewielka, ale ważna kolekcja instrumentów muzycznych. Wspomnieć należy o violach da gamba pochodzących z warsztatów rodziny Grobliczów: Marcina Groblicza I z roku 1601 i Marcina Grobilcza V z początku XVIII wieku. Wśród zabytków XIX wiecznych na uwagę zasługują instrumenty z krakowskiej szkoły lutniczej: m.in. skrzypce Wojciecha Pilchowskiego i gitary autorstwa Szymona Gutowskiego czy Tomasza Pasamońskiego.
Szkło
Kolekcja szkieł obejmuje zabytki od czasu Cesarstwa Rzymskiego po współczesne realizacje artystyczne z początków XXI wieku. Wyjątkową pozycję w zbiorach zajmuje depozyt złożony w Muzeum przez konserwatora miejskiego. Jest to pochodzący z okresu od XIII do XV wieku korpus witraży z kościoła oo. Dominikanów pw. św. Trójcy w Krakowie. Inne cenne zespoły to: kolekcja szkieł barokowych z manufaktur polskich takich jak Huta Kryształowa pod Lubaczowem oraz w Nalibokach i Urzeczu. Z huty w Urzeczu pochodzi -jedyny zachowany w polskich zbiorach muzealnych – zestaw barakowych luster. Ponadto Muzeum posiada największą w Polsce kolekcję tzw. szkieł serwisowych z manufaktur polskich i czeskich z przełomu XVIII/XIX wieku. Dzięki kolekcji należącej do byłego Muzeum Techniczno-Przemysłowego w oraz licznym ofiarodawcom Muzeum posiada jeden z najlepszych w Polsce zbiorów środkowoeuropejskiego, głównie czeskiego szkła biedermeierowskiego. Przejęcie przez MNK w 1950 roku spuścizny Muzeum Techniczno-Przemysłowego uzupełniło kolekcję szkieł z 2 poł. XIX wieku o reprezentujące historyzm: szkła z huty Antonio Salviatiego z Wenecji oraz kolekcje szkieł z hut czeskich, zamawianych przez wiedeńską firmę L. & J. Lobmeyr. Wśród zabytków z okresu secesji najcenniejsze są szkła francuskie autorstwa Emila Gallè i braci Daum. W realizacjach z 2. połowy XX wieku, wśród polskich szkieł unikatowych znajdują się znakomite, wczesne prace Henryka A. Tomaszewskiego z końca lat 40-tych, prace Jerzego S. Orkusza z lat 70-tych oraz szereg prac innych wybitnych polskich projektantów.
Zegary
Zbiory zegarów Muzeum Narodowego w Krakowie to najbogatsza i najbardziej reprezentatywna kolekcja w Polsce. W przeważającej części została zgromadzona przed II wojną światową dzięki darom prywatnym i muzealnym zakupom. Znaczącą pozycję w kolekcji zajmują zabytki pochodzące z Muzeum Techniczno-Przemysłowego dołączone do zasobu MNK w 1950 roku. Obecnie w kolekcji odnaleźć można wszystkie typy zegarów mechanicznych m.in. różne rodzaje zegarów stołowych, ściennych, kominkowych i szafkowych, które powstały w czasie od XVII do połowy XX wieku. Zbiór polskich zegarów stołowych zwanych kaflowymi z XVII i XVIII wieku zawiera unikalne przykłady zegarmistrzostwa z warsztatów Wilna, Torunia, Krakowa i Gdańska. Na szczególną uwagę zasługują zegary Wolfganga Prennera z Krakowa oraz zegary stołowe autorstwa Jakuba Giercke z Wilna. Wśród obiektów z 2. połowy XVIII wieku za bardzo cenne uznać należy zegarmistrzowskie cracoviana – zegar ścienny tzw. cartel i zegar kominkowy z figurą Chronosa autorstwa Jana Gotfryda Krosza oraz rzadki egzemplarz zegara podróżnego. Z zabytków zegarmistrzostwa powstałych poza terenem Polski na uwagę zasługuje kolekcja paryskich i wiedeńskich zegarów kominkowych powstałych w końcu XVIII wieku i w 1. ćwierci XIX oraz XIX-wieczne zegary ścienne i stołowe pochodzące z krajów Europy środkowej.
Instrumenty precyzyjne i pomiarowe
Na poddział Instrumenty precyzyjne i pomiarowe składa się 200 eksponatów służących do wykonywania pomiarów, ważenia i obserwacji. Ważną część kolekcji stanowi zespół zegarów nie mechanicznych m. in. zegary słoneczne równikowe i horyzontalne, piaskowe i oliwne. Rzadkością są dwa polskie duże zegary słoneczne horyzontalne wykonane w 4. ćwierci XVIII wieku w warsztacie Ignacego Manuvira w Wilnie. Wśród zabytków z innych ośrodków artystycznych wyjątkowy jest norymberski globus stołowy z przedstawieniem nieba autorstwa Johanna Gabriela Doppelmayra i Johanna Georga Puschnera z 1730 roku. Zespół instrumentów pomiarowych reprezentują zabytkowe miary, kątownice, cyrkle, liniały, termometry i barometry. Ponadto Muzeum jest właścicielem imponującej kolekcji różnego typu wag i towarzyszących im zestawów odważników pochodzących z czasu od XVI do XX wieku. Kolekcję uzupełniają powstałe głównie w XIX wieku lunety, lornetki, lorgnon, okulary, binokle i monokle.
Malarstwo na szkle
W kolekcji poddziału malarstwa na szkle liczącej 370 zabytków głównie z XVIII-XIX wieku, zgromadzono artystyczne i ludowe przykłady zdobienia tafli szklanych różnymi technikami malarskimi. Zasadniczą część zbioru stanowią przykłady malarstwa ludowego z 2. połowy XIX wieku obejmujące teren Podhala, Spisza i Orawy. Zabytki zostały pozyskane m. in. dzięki przejętej przez MNK spuściźnie po Muzeum Techniczno-Przemysłowym w Krakowie, w tym najliczniejszej, pochodzącej z zakupu w 1921 roku kolekcji Bronisławy Giżyckiej z Zakopanego. Odrębną i mniej liczną grupę stanowią przykłady malarstwa na szkle z portretami lub scenami rodzajowymi z warsztatów francuskich, niemieckich lub śląskich. Zabytkiem wyjątkowym jest przenośny ołtarzyk wykonany ze szkła techniką witrażową, a zdobiony rzadką dekoracją w typie eglomisè (technika zdobienia szkła polegająca na grawerowaniu motywów dekoracyjnych w złotej lub srebrnej folii położonej na odwrotnej stronie szyby i wypełnieniu rytu farbą). Ołtarzyk powstał zapewne we Wrocławiu w 1. ćwierci XVII wieku pod artystycznym wpływem środowiska niderlandzkiego.
Opracowanie: Alicja Kilijańska
Kurator kolekcji złotnictwa, gemm, szkła, mebli, zegarów, IPP, malarstwa na szkle – Alicja Kilijańska, akilijanska@mnk.pl
