Pierwsza wzmianka o konserwacji tkanin w Muzeum Narodowym w Krakowie pochodzi z roku 1910. „Udało się doprowadzić do zupełnego ładu dział tkanin i haftów. Reperowano szereg zniszczonych okazów…” – czytamy w tym sprawozdaniu.
Funkcjonująca obecnie Pracownia Konserwacji Tkanin i Ubiorów formalnie powstała w roku 1938. Sprawuje ona opiekę konserwatorską nad wszystkimi obiektami tekstylnymi znajdującymi się w różnych Działach naszego Muzeum: Tkanin, Sztuki Dalekiego Wschodu, Sztuki Cerkiewnej, Rzemiosła Artystycznego i Kultury Materialnej, Militariów, w Domu Józefa Mehoffera, w Domu Jana Matejki oraz w Muzeum Książąt Czartoryskich. Jest to największa i jedna z najcenniejszych kolekcji tekstyliów w Polsce. Zgromadzono w niej obiekty wykonane różnorodnymi technikami i z różnych surowców włókienniczych: tkaniny archeologiczne, tapiserie, kobierce, kilimy, makaty, tkaniny jedwabne europejskie i orientalne, szaty i paramenty liturgiczne, sztandary, ubiory oraz akcesoria związane z modą.
Bez mała stuletnia działalność Pracowni pozwala poznać i ocenić różne, zmieniające się na przestrzeni wieku sposoby konserwacji. Daje to dzisiaj możliwość ich obiektywnej oceny i pomaga w wyborze najwłaściwszych metod konserwatorskich, zgodnych z ogólnoświatowymi zasadami oraz etyką tego zawodu. Wszystkie prace konserwatorskie przeprowadza się w oparciu o przygotowywane indywidualnie dla każdego obiektu programy. Współpracujemy ze specjalistami z różnych dziedzin: chemii, fizyki, i mikrobiologii. To właśnie od wyników laboratoryjnych analiz często uzależnione są sposoby konserwowania i eksponowania zabytkowych tkanin. Z powodu bardzo dużego zróżnicowania obiektów pod względem materiałów, technik wykonania i pierwotnego przeznaczenia od konserwatorów wymaga się wszechstronnego przygotowania i ciągłego poszerzania wiedzy. Sprzyja temu wymiana doświadczeń z innymi placówkami w kraju i za granicą.
Działalność Pracowni nie ogranicza się tylko do konserwacji tkanin. Niezwykle ważna jest profilaktyka muzealna. W oparciu o międzynarodowe normy dotyczące warunków klimatycznych i oświetleniowych regularnie kontrolowane są ekspozycje tkanin w galeriach. Systematycznie dokonuje się też przeglądów tekstyliów przechowywanych w magazynach.
Konserwatorzy uczestniczą również w urządzaniu wystaw, wystawiają opinie konserwatorskie dotyczące stanu zachowania, a także współtworzą raport z oceny ryzyka dla kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie. Wnikliwe przeanalizowanie wszystkich zagadnień ochrony obiektów tekstylnych (przechowywania w magazynach, eksponowania i transportu) prowadzi do zmian organizacyjnych powalających skuteczniej przeciwdziałać wszelkim zagrożeniom.
W ciągu minionych lat w Pracowni wykonano wiele prac konserwacyjnych o dużym znaczeniu:
Od 2013 roku pracownia bierze udział w projekcie konserwatorsko-badawczym „Nagrobna chorągiew Jana Skargi Pawęskiego – badania, konserwacja, ekspozycja”.
W 2014 roku został przeprowadzony remont jednego z magazynów Działu Tkanin. Zakupiono też specjalistyczny sprzęt do przechowywania zabytków. Realizacja tego projektu była możliwa dzięki finansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Dzięki wygodnym w obsłudze, nowoczesnym szafom i regałom, od września 2015 roku stanie się możliwe organizowanie spotkań studyjnych dla niewielkich grup publiczności, poświęconych historii dawnych tkanin. Zapraszamy wszystkich zainteresowanych do kontaktu w tej sprawie.
+48 12 433 55 83
Konserwacja XVI-wiecznego kobierca tureckiego z kościoła Bożego Ciała w Krakowie
W roku 2015 Pracownia Konserwacji Tkanin i Ubiorów Muzeum Narodowego w Krakowie rozpoczęła prace konserwatorskie przy XVI-wiecznym kobiercu tureckim z motywami czintamani. Kobierzec ten jest wyjątkowy, ponieważ należy do grupy największych zachowanych na świecie. Jego powierzchnia to prawie 40 metrów kwadratowych ( 1063 cm długości i 372 cm szerokości). Właśnie ta ogromna powierzchnia stanowi zasadniczą trudność i wyzwanie dla zespołu konserwatorów tkanin.
W oparciu o analizę kompozycji, identyfikację motywów i technikę wykonania, przeprowadzone przed laty przez dr Beatę Biedrońską Słotową, wykonanie kobierca przypisane zostało warsztatowi tureckiemu czynnemu w 2.poł.w.XVI w Kairze. W roku 1901 został przekazany do zbiorów MNK z kościoła Bożego Ciała w Krakowie. Według tradycji kościelnej dywan został podarowany przez Stanisława Jabłonowskiego, pułkownika króla Jana Sobieskiego, po jego powrocie ze zwycięskiej, wiedeńskiej bitwy.
Kobierzec jest bardzo zniszczony, zachował się w ośmiu częściach, co budzi pytanie o cel takich podziałów. Nie można tego tłumaczyć tylko przerwaniem struktury powiązań osnowy, wątku i perskich węzłów wynikających ze zniszczeń powstałych podczas użytkowania. Niektóre „przecięcia” swoją regularną linią świadczą o celowym wyodrębnianiu części. Być może na potrzeby użytkownika albo świadomych jego wartości kolekcjonerów dzieł sztuki. Jeden z brakujących fragmentów znajduje się obecnie w zbiorach monachijskiego Muzeum Etnologicznego. Wielokrotnie na przestrzeni wieków kobierzec poddawany był zabiegom zabezpieczającym. Ich nawarstwianie przetrwało w postaci różnych łat, łateczek i ściegów wykonanych różnymi nićmi. Tak zwane lokalne podkłady konsolidowały miejsca ubytków i z naszej perspektywy prowizorycznie, ale jednak zabezpieczały przed całkowitym rozproszeniem fragmentów.
Zespół konserwatorów, fizyków, chemików i mikrobiologów zaproponował dla kobierca bardzo szeroki program badawczy. Jego celem jest opracowanie strategii ekspozycji i ochrony tego wyjątkowego obiektu. Większą część badań przeprowadzi Laboratorium Analiz i Nieniszczących Badań Obiektów Zabytkowych LANBOZ działające od 2004 roku w MNK, oraz mikrobiolodzy z Katedry Mikrobiologii Uniwersytetu Ekonomicznego.
Interwencja konserwatorska w zamierzeniu nie powinna odwracać uwagi od oryginalnych elementów dzieła, dlatego celem naszych konserwatorskich działań jest opracowanie takich metod konsolidacji i stabilizacji dywanu na nowym, wełnianym podłożu, które nie będą konkurowały z wizualną estetyką całości.
Zakończył się pewien etap prac. Ze znakomitym efektem odczyszczono kobierzec. Żywo zabrzmiały wydobyte spod wielowiekowych zabrudzeń kolory. Przed nami żmudna, wielomiesięczna praca, by przywrócić szerokiej publiczności wspaniałe dzieło zdobiące kiedyś pałace sułtanów.
Anna Olkuśnik-Tabisz -kierownik Pracowni Konserwacji Tkanin MNK
